Remembering Indutai Khanolkar

Suniti Sulbha Raghunath of the National Alliance for People’s Movements has shared these reminiscences of Indutai Khanolkar, who passed away on January 24, 2018.  Nimish Sane of AID-Boston MetroWest has translated the note into English.  Her original Marathi appears below.

January 1991. Pherkuwa. On the border of Madhya Pradesh and Gujarat. Thousands of Adivasis, Nimadi farmers and supporters from all over India had gathered on a vast ground there in freezing cold. Medha [Patkar] and her co-activists were on a hunger strike which had been going on for days with no end in sight. On the Gujarat side of the border, Baba [Amte], Sadhana-tai [Amte] and few more people were detained. Condition of those fasting was worrisome. Efforts of Bhai [Vaidya], [Madhu] Dandawate, B. D. Sharma, and other senior leaders to mediate were heading nowhere. Some of us, upset and worried, were sitting on a small hill there and sharing our frustration when someone pointed toward a tiny, elderly woman and smart, handsome young guy sitting nearby. It is not possible to describe expressions on their faces, but I still remember them very clearly. That was Indutai, Medha’s mother, and that young guy was Mahesh, Medha’s younger brother. I saw Indutai for the first time there.

She was there. Every now and then, she would sit near Medha. But, I never felt that she interfered with Medha’s decisions about the fast or tried to break Medha’s fast. One can only imagine what Indutai must be going through, but she neither interfered with the decision of Medha and her comrades nor emotionally blackmailed them.

Indutai Khonalkar with her daughter, Medha Patkar

I met Indutai many times after that. But, I still remember Indutai from those days in Pherkuwa. Even when I saw her later in Medha’s every fast, Satyagrah, or during elections, she appeared just the same as I had seen her in Pherkuwa – standing by Medha like a protective shell around her, though without meddling in her affairs.

As I came to know her better, Indutai’s discipline, tidiness, ability to work hard and with integrity left a mark on me. She was quite meticulous and methodical about everything she did and had attention to detail. I see her reflection in Medha’s style many times.

Mahesh settled down in a bigger flat. He, along with Indutai, shifted there and Medha got Indutai-Vasantrao’s small, two-and-a-half room house. Any sane girl could have just protected her privacy in that small space. But, that house very soon became an office like any other office (in Baroda, Domkhedi, or Badwani). Many workers could stay/ can stay in that house at any given time. One could routinely see someone making tea, someone else working on a computer, while some other person studying various files and papers. Indutai kept trying to organize things in that house. She ensured that the house would be dusted and cleaned or the kitchen had essential supplies. As Bilal has written about his memories today, Indutai kept cooking and sharing something or the other over the wall in the middle.

She had slowed down of late. Still, she continued her work with “Swadhar.”  She was very proud of that work. She would keep telling about her work with her peculiar pronunciation of “Mag” (literally, “and then”) with slightly emphasized and dragged “M”. When sharing memories of Mrinal-tai [Gore], you could hear in every word the sense of pride she had about Mrinaltai.

She keenly observed the current happenings and politics around. She had her own comment on that. It had become sharper in the past three-four years since Modi government took office. She deeply cared about all of Medha’s battles; her concern for Medha and hope for Medha’s victory would reflect in her entire expression. Whenever Medha was in the midst of any fast, intense agitation, or being jailed, Medha would invariably ask me on the phone, “Please don’t tell any of this to Aai (mother).” But, Indutai was after all Medha’s mother [and smarter than her in these matters]. She had her own spy network. Very often, one would try to tell her something in a very generic manner, only to realize that she was already aware of every detail, and then one had to carry that sheepish face around. She watched over her daughter like a hawk.

In last two-three years, I used to go to Mumbai quite often because of the Vang-Marathwadi case [regarding displaced communities] in the High Court and news of my visit would of course percolate to her. Medha would then sometimes request me to visit Indutai before leaving. Many times, I used to take local train from CST to Chembur to avoid traffic in Mumbai and then catch a bus to Pune from there. In my hurry to reach Pune, I would head straight to the bus stand, even though I knew that Indutai’s house was just a stone’s throw away, and then feel guilty about it. I used to then take some time out to specially visit her. She would be particularly happy at Swadhar’s office. She would open up and tell about her work in detail. If I stayed overnight, she would fondly cook for me. A mother is never just a person, she is an entire village bustling with activity; her presence was always felt in the house.

On 3rd January, Medha-Mahesh celebrated her 90th birthday. She was quite cheerful and enthusiastic. But, since she suffered a heart attack on the 18th, her condition was quite critical. Medha was with her day and night, same as she was always there during each of her previous illnesses. Mahesh was particularly attached to his mother. Both of them took good care of her. When I visited her in the ICU on the 19th for just five minutes, she looked quite pleasant with her bright eyes and a smile on her face. She already had all the updates, as always. She was aware of everything from “Andolan”’s latest issue to the award that I had received. In the middle of the conversation, she started off by saying, “what is all this happening [in the country]…”. I told her, “Indutai, see, you are fine and back to normal now!”

But, she suffered another heart attack two days ago and it all ended. A mother who was always concerned about her daughter and stood by her daughter through thick and thin is no more. A fiesty person like Medha, who is mother to thousands, became an orphan today. Medha could not stop her tears. Medha said, “she could have surely lived for five more years.”

We always wish that our mother never leaves us, don’t we?


जानेवारी 1991. फेरकुवा. मध्यप्रदेश आणि गुजराथची बॉर्डर. त्या गोठवणाऱ्या थंडीत त्या विस्तीर्ण मैदानावर हजारो आदिवासी, निमाडी शेतकरी आणि देशभरातले समर्थक. मेधा आणि सहकाऱ्यांच्या उपोषणाचा एकेक दिवस उलटत चाललेला. पलीकडे गुजराथच्या हद्दीत बाबा, साधनाताई आणि आणखी काही लोकांना डिटेन केलेलं… उपोषणकर्त्यांची स्थिती चिंताजनक… भाई, दंडवते, बी डी शर्मा आणि इतर अनेक ज्येष्ठ नेत्यांची मध्यस्थी निष्फळ ठरत असलेली… उद्विग्न आणि चिंतित मनस्थितीत आम्ही काहीजण तिथल्याच एका छोट्याशा टेकाडावर आपला वैताग एकमेकांत व्यक्त करत बसलो होतो तर आमच्यातल्या कुणीतरी खूण केली. थोड्याच अंतरावर एक छोट्या चणीच्या प्रौढ बाई आणि एक स्मार्ट – हँडसम तरुण बसले होते. दोघांच्या चेहऱ्यांवरच्या भावांचं वर्णन करणं अशक्य, पण ते आजही मला स्पष्ट दिसतात. त्या इंदूताई होत्या – मेधाच्या आई, आणि तो तरुण म्हणजे महेश, मेधाचा धाकटा भाऊ. इंदूताईंना मी पहिल्यांदा पाहिलं ते तिथे.
त्या तिथे होत्या. अधूनमधून मेधाच्या जवळ जाऊन बसत होत्या. पण त्यांनी तिला उपोषण सोडायचा आग्रह, उपोषण सोडवायचा प्रयत्न केलेला कधी जाणवला नाही. त्यांच्या मनाची घालमेल काय असेल ती त्यांनाच माहीत, पण त्यांनी मेधा आणि साथींच्या निर्णयात ना कधी हस्तक्षेप केला, ना इमोशनल ब्लॅकमेल केलं.
नंतर इंदूताईंना कितीतरी वेळा भेटले. पण फेरकुवाच्या वेळच्या इंदूताई मला फार आठवतात.त्यानंतर मेधाच्या प्रत्येक उपोषणात, सत्याग्रहांमध्ये, अगदी निवडणुकीतही इंदूताई मला अशाच दिसल्या आहेत. तिच्या पाठीशी ठाम, पण ढवळाढवळ न करता. तिच्याभोवतालचं संरक्षक कवच असल्यासारख्या.
इंदूताईंशी ओळख वाढत गेली तसतसं त्यांची शिस्त, नेटकेपणा, आपल्या कामाप्रती निष्ठा, त्यासाठीचे कष्ट असं एकेक ठसठशीतपणे ठसत गेलं मनात. प्रत्येक गोष्टीकडे बारीक लक्ष. ती व्यवस्थित करण्याचा कटाक्ष. मेधाच्या साऱ्या शैलीत त्या अनेकदा झळकतात.
महेशचा मोठा फ्लॅट झाला, तो, इंदूताई तिथे शिफ्ट झाले आणि इंदूताई-वसंतरावांचं छोटंसं, अडीच खोल्यांचं घर मेधाच्या ताब्यात आलं. एखादी शहाणी मुलगी त्या छोट्याश्या अवकाशात आपलं खासगीपण जपू शकली असती. पण त्या घराचं इतर (बडौदा, डोमखेडी किंवा बडवानी) कार्यालयांसारखंच कार्यालयात रूपांतर व्हायला वेळ लागला नाही. त्या घरात कितीही कार्यकर्ते राहूू शकायचे-शकतात एकाच वेळी. कुणीतरी चहा करतंय. कुणीतरी कंप्युटरवर बसलंय, अनेक फायली-कागदपत्रं अभ्यासली जाताहेत असं दृष्य कायमचं झालं. त्या घरातली व्यवस्था लावण्याचा प्रयत्न इंदूताई करत राहिल्या. त्या घरातला झाडूपोछा होईल, स्वयंपाकघरात आवश्यक वस्तू राहतील याची दक्षता घेत राहिल्या. आज बिलालने आठवण लिहिलीय तसं, मधल्या भिंतीवरून अनेकदा काही-न काही करून पाठवत राहिल्या.
अलीकडे त्या थकल्या होत्या. तरीही स्वाधारचं काम चालू होतं. त्या कामाचा त्यांना सार्थ अभिमान होता. ‘मssग’ असा विशिष्ट उच्चार करत त्या कामाबद्दल त्या सांगत रहायच्या. मृणालताईंच्या आठवणी सांगताना त्यांच्याबद्दलचा अभिमान शब्दाशब्दांतून व्यक्त व्हायचा. तसाच अभिमान लेकीबद्दल. तिची सारी बातमी यांना असायची. तिची सारी व्यवस्थाही दीर्घकाळ त्याच बघायच्या – अगदी कपड्यांपासून सर्व गरजांपर्यंत. त्यांच्या पेन्शनमधून.
सभोवतालच्या परिस्थितीबद्दल, राजकारणाबद्दल त्यांचं बारीक निरीक्षण होतं. त्यावर स्वत:ची कमेंट होती. मागच्या तीन-चार वर्षांत मोदी सरकार आल्यापासून ती अधिकच तीव्र बनली होती. मेधाच्या साऱ्या लढायांबद्दल आस्थेसोबतच काळजी आणि तिच्या विजयाची आस त्यांच्या साऱ्या अभिव्यक्तीतून सतत डोकावत असायची. उपोषण, मोठं उग्र आंदोलन, जेल असं काही चालू असलं की फोनवर मेधाचं एक वाक्य हटकून असायचं – “आईला सांगू नकोस हं!” पण इंदूताई म्हणजे तिचीच आई! त्यांचं हेरखातं मोठं असायचं. त्यामुळे आपण काही गुळमुळीत सांगायला गेलो की ते त्यांना आधीच कळलेलं आहे हे कळायचं आणि ओशाळं व्हायला व्हायचं. एखाद्या घारीचं असावं तसं त्यांचं लक्ष असायचं या त्यांच्या पिलाकडे.
मागच्या दोन-तीन वर्षांत वांग-मराठवाडीच्या हायकोर्टातल्या केसच्या निमित्ताने मला सारखं मुंबईत जावं लागायचं आणि तीही बातमी त्यांना लागायची. मग मेधा कधीतरी म्हणायची, आईला भेटून जात जा गं कधीतरी. अनेकदा मुंबईतलं ट्रॅफिक टाळण्यासाठी मी सीएसटीहून लोकलने चेंबूरपर्यंत यायची आणि तिथून पुण्याची बस पकडायची. पुण्यात पोचण्याच्या घाईपायी तिथेच हाकेच्या अंतरावर इंदूताई आहेत हे जाणवत असूनही सरळ बसस्टँडवर पोहोचायची आणि मग अपराधी वाटत रहायचं. मग कधीतरी खास वेळ काढून त्यांच्याकडे म्हणून जायचे. स्वाधारच्या ऑफिसमध्ये त्या विशेष खूष असायच्या. आपल्या कामाबद्दल खुलून सांगायच्या. कधी मुक्कामी असलं की आग्रहाने खाऊपिऊ घालायच्या. आई हे ‘गजबजलेलं गाव असतं’ तसं, त्यांची जाग असायची घरात.
गेल्या 3 जानेवारीला मेधा-महेशने त्यांचा नव्वदावा वाढदिवस साजरा केला. आनंदात, उत्साहात होत्या. मात्र 18 तारखेला त्यांना हार्ट अॅटॅक आला तेव्हापासून तब्येत नाजुकच बनली होती. त्यांच्या प्रत्येकच आजारपणात धावत येणारी मेधा याहीवेळी त्यांच्याजवळ दिवसरात्र होती. महेश तर आईसाठी विशेषच हळवा. दोघांनी मिळून फुलासारखं जपलं आईला. 19 तारखेला मी त्यांना त्या आयसीयूमध्ये पाचच मिनिटं भेटले तेव्हाही त्या अगदी प्रसन्न होत्या. डोळे चमकत होते, चेहरा हसत होता. सर्व अपडेट्स त्यांना नेहमीप्रमाणेच होते. आंदोलनच्या ताज्या अंकापासून तर अलीकडे मला मिळालेल्या पुरस्कारापर्यंत सर्व संदर्भ त्यांना होता. बोलता बोलता त्यांनी “काय सगळं चाललंय नाss -” अशी सुरवात केली तेव्हा मी म्हटलं त्यांना, इंदूताई, बऱ्या झालात बघा तुम्ही!
… पण परवा रात्री दुसरा हार्ट अॅटॅक आला आणि अखेर सारे श्रम निमाले. आपल्या लेकीसाठी सदैव व्याकुळ, तिच्या सतत पाठीशी राहणारी आई गेली. एवढी हिम्मतवान, हजारोंची आई झालेली मेधा आज मात्र पोरकी झाली. तिचे डोळे झरत होते सारखे. म्हणाली, आणखी पाच वर्ष जगू शकली असती गं ती!
आई तर जायलाच नको असते कधी…!

You are donating to : Association for India's Development

How much would you like to donate?
$10 $20 $30
Would you like to make regular donations? I would like to make donation(s)
How many times would you like this to recur? (including this payment) *
Name *
Last Name *
Email *
Additional Note